داستان جغد در روز کربلا چیست و آیا روایاتی که در مورد ارتباط جغد با کربلا و امام حسین (ع) نقل میشود صحت دارد یا خیر؟
ماجرای جغد در کربلا یکی از روایتهایی است که سالهاست در میان مردم نقل میشود و برای بسیاری این پرسش را به وجود آورده که آیا واقعاً ارتباطی میان این پرنده و واقعه عاشورا یا امام حسین (ع) وجود دارد یا نه؟ همچنین به همین واسطه جستوجوی عباراتی مانند فیلم گریه جغد برای امام حسین یا صدای گریه جغد برای حادثه عاشورا نیز در ایام محرم و صفر بیشتر میشود.
برخی این داستان را برگرفته از روایات مذهبی میدانند و برخی دیگر آن را در حد یک باور عامیانه یا روایت نمادین میشناسند. در ادامه، با استناد به منابع روایی، به بررسی ماجرای جغد در اسلام و روز کربلا خواهیم پرداخت.
حدیث امام صادق درباره جغد در کربلا
روایت زیر با استناد به کتاب کاملالزیارات درباره عزاداری موجودات از جمله جغد برای امام حسین، به این صورت ذکر شده است:
امام صادق(علیه السلام ) درباره جغد فرمودند: «آیا کسی از شما آنرا در روز دیده است؟» دیگران گفتند: خیر، ابداً در روز ظاهر نشده و تنها در شب پیدا میگردد. حضرت فرمودند:
اینکه این حیوان پیوسته در خرابهها مسکن گرفته و در آبادى نمیآید به این جهت است که وقتى امام حسین(علیه السلام ) شهید شدند این حیوان به واسطه قسم بر خود واجب نمود که ابداً در آبادى سکنا نکرده و منزلش تنها در خرابهها باشد پس پیوسته در روز، اندوهناک و روزهدار است تا شب فرا برسد و وقتى شب در آمد از ابتداء آن تا صبح بر مصیبت امام حسین(علیه السلام ) زمزمه و نوحهسرائى و مرثیهخوانى میکند.
روایت امام رضا (ع) درباره جغد در کربلا
در کتاب کاملالزیارات، ج1، صفحه 99 ذکر شده است:
امام رضا(علیه السلام ) به یکی از اصحاب خود فرمود: این جغد را میبینى؟ مردم پیرامون آن، چه میگویند؟» گفت: فدایت شوم آمدهایم که از شما سؤال کنیم.
حضرت فرمودند:
این جغد در عصر جدّم رسول خدا( صلی الله علیه و آله و سلم ) در منازل و قصرها و خانهها سکنا داشت و هر وقت مردم مشغول خوردن طعام بودند این حیوان پَر میزد و در مقابل ایشان خود را میرساند و مردم طعام و غذا جلویش میریختند و این حیوان طعام خورده و از آب خود را سیراب میکرد و سپس به منزلش بر میگشت ولى هنگامى که حضرت حسین بن على(علیه السلام ) شهید شدند از شهر و آبادى خارج گشت و در خرابهها و کوهها و بیابانها مکان گرفت و گفت: بد امّتى شما میباشید! پسر دختر پیامبر خود را کشتید و من نسبت به نفس خود از شما در امان نیستم.
بررسی دو روایت دیگر درباره سوگواری جغد
روایت اول:
در برخی منابع روایی، حدیثی از امام صادق (ع) نقل شده است که بر اساس آن، جغد شبها با یاد مصیبت امام حسین (ع) اندوهگین میشود. این روایت را محمد بن جعفر رزّاز از دایی خود، محمد بن الحسین بن ابیالخطاب، از حسن بن علی بن فضّال و او نیز از فردی ناشناس نقل کرده است.
بررسی:
از نظر علم حدیث، این روایت از استحکام سندی کافی برخوردار نیست؛ زیرا حسن بن علی بن فضّال از شخصیتهای منتسب به مذهب فطحیه بوده و علاوه بر آن، روایت را از فردی بدون نام و هویت مشخص نقل کرده است. به همین دلیل، این حدیث در شمار روایات مرفوعه و دارای سند ضعیف قرار میگیرد و نمیتوان آن را بهعنوان یک روایت معتبر و قطعی درباره ارتباط جغد با واقعه عاشورا دانست.
روایت دوم:
روایت دیگری نیز از امام صادق (ع) نقل شده که در آن، حضرت درباره جغد میفرمایند این پرنده از زمان شهادت امام حسین (ع) روزها خاموش و آرام است و شبها با ناله و آواز خود بر مصائب آن حضرت سوگواری میکند. در این روایت، امام صادق (ع) خطاب به شخصی به نام یعقوب میپرسند: «آیا تاکنون دیدهای جغد در روز آواز بخواند؟» و پس از پاسخ منفی او، توضیح میدهند که جغد روز را به روزه میگذراند و شب هنگام، پس از خوردن روزی خود، تا سپیدهدم بر مصیبت امام حسین (ع) نوحهسرایی میکند.
بررسی:
این روایت نیز از نظر سندی مورد خدشه قرار گرفته است. در زنجیره راویان آن، حسن بن علی میثمی حضور دارد که نام او در منابع رجالی اولیه ذکر نشده و در کتابهای معتبر حدیثی نیز، جز همین روایت، نقل دیگری از وی دیده نمیشود. به همین دلیل، بسیاری از پژوهشگران علم حدیث، این روایت را نیز از نظر سند، قابل اتکا و اثباتشده نمیدانند.
آیا روایات در مورد جغد و ارتباط آن با کربلا و امام حسین صحت دارد؟
پذیرش یا رد روایتهای مربوط به ارتباط جغد با شهادت امام حسین (ع)، نیازمند بررسی سند و محتوای آنهاست. این روایتها در مجموع در پنج نقل آمدهاند؛ چهار مورد در کتاب کامل الزیارات اثر ابنقولویه (متوفای ۳۶۷ هجری قمری) و یک مورد در کتاب الهدایة الکبری نوشته حسین بن حمدان خصیبی (متوفای ۳۳۴ هجری قمری). بسیاری از منابع متأخر نیز همین روایتها را از کامل الزیارات نقل کردهاند.
با این حال، پژوهشگران علم حدیث معتقدند هیچیک از این روایات از سندی کاملاً معتبر و قابل اعتماد برخوردار نیستند؛ بنابراین از نظر حدیثشناسی، نمیتوان آنها را در زمره روایات قطعی یا اعتقادی دانست. افزون بر ضعف سند، بخشی از محتوای این روایتها نیز محل تأمل است. برای مثال، در برخی نقلها آمده است که جغد روزها روزهدار است و شب تا صبح بر مصیبت امام حسین (ع) نوحهسرایی میکند. از آنجا که جغد نیز مانند سایر حیوانات بر اساس غرایز طبیعی خود زندگی میکند، این توصیف را نباید به معنای عبادت یا عزاداری آگاهانه و انسانی این پرنده دانست، بلکه اگر اصل روایت پذیرفته شود، تنها میتوان آن را بهعنوان بیانی تمثیلی یا متناسب با درک محدود حیوانات تفسیر کرد.
از سوی دیگر، روایتی نیز ــ آن هم با سندی غیرمعتبر ــ در منابع نقل شده که جغد را نکوهش میکند. در این روایت منسوب به امام علی (ع)، هنگام عرضه امانت الهی بر موجودات، جغد از نخستین پرندگانی معرفی شده که آن را نپذیرفت. از آنجا که این روایت با نقلهای مربوط به سوگواری جغد تعارض دارد و هیچیک نیز از پشتوانه سندی قوی برخوردار نیستند، برخی از کارشناسان علم حدیث بر اساس قواعد رجالی معتقدند هیچکدام بر دیگری برتری ندارد و در نتیجه، نمیتوان با اطمینان به هیچیک استناد کرد.
بنابراین، داستان جغد و کربلا بیش از آنکه یک باور قطعی دینی باشد، در شمار روایتهایی قرار میگیرد که از نظر سندی نیازمند احتیاط و بررسی بیشتر هستند.
منابع: کاملالزیارات، ج1/ الهدایه الکبری
عالی
واقعا یک تحقیق خوبی بود من هم دنبال پاسخ این سوالات هستم. چون در فرهنگ ایرانی – شیعی خیلی از ماا این جملات را از کودکی شنیده ایم و می شنویم. ولی با این حال من جغد را همچنان دل آزرده می دانم و بیشتر به آن دسته از روایاتی که نوشته اید اعتقاد دارم. چون معتقدم همه ی گیتی شعوری در حد خود دارند