حافظ شیرازی متولد ۷۲۷ هجری در شیراز از قلههای تاریخ ادبیات فارسی است. در ادامه زندگینامه حافظ و فراز و نشیب زندگی این شاعر بلندآوازه را با جزئیات بیشتر بخوانید.
زندگینامه حافظ شیرازی از مباحثی است که تمام فارسیزبانان به دانستن آن علاقهمند بوده و در واقع جزو مهمی از تاریخ ادبیات و فرهنگ ما محسوب میشود؛ همان طور که تفال به دیوان حافظ بهویژه در شب یلدا و یا مطالعه غزلیات بینظیر این شاعر خوشقریحه و بزرگ جزئی از فرهنگ و روح هر ایرانی است.
در ادامه بخش ادبی ستاره، سرگذشت حافظ و سوالات رایج پیرامون او مانند حافظ شیرازی اهل کجا بود و یا اسم کامل حافظ چیست، پاسخ دادهایم، با ما همراه باشید.
حافظ که بود و چه کرد؟
حافظ شیرازی با نام کامل خواجه شمسالدین محمد بن بهاءالدّین محمد شیرازی، شاعر بنام و شاخص قرن هشتم، در حدود سال ۷۲۷ هجری متولد شد و محل تولد حافظ نیز شیراز ذکر شده است.
گفته میشود اجداد حافظ در اصفهان سکونت داشتهاند. درباره نام پدر و مادر حافظ شیرازی باید گفت پدر حافظ بهاءالدین نام داشت که در زمان کودکی شمس الدین محمد، دار فانی را وداع گفت. اما درباره اینکه مادر حافظ کیست و نام او چه بوده، باید گفت پاسخ دقیقی وجود ندارد و در این مورد طبق اسناد تاریخی، میدانیم که مادر بزرگوار این شاعر اهل کازرون بوده است.
در مشخصات حافظ که در منابع ادبی آمده، گفته شده که وی اهل سفر نبود و بیشتر ایام زندگیاش را در شهر خودش، شیراز، سپری کرد.
بسیاری از کاربران عکس حافظ شیرازی واقعی را جستوجو میکنند که در این مورد آنچه مشخص است، این است که چنین عکسی در هیچ منبع معتبری وجود ندارد و تنها تصویری که از او موجود است، طرحی است که نقاشان طبق تصورات خود از این چهره مهم و تاثیرگذار تاریخ ادبیات فارسی کشیدهاند.
تحصیلات و شغل حافظ
پس از مرگ پدر، روزگار بر حافظ و مادرش بهسختی میگذشت و همین موضوع باعث شد تا او به کار نانوایی مشغول شود. اما تمایلات درونی او به کسب علم و معرفت، موجب گردید تا در عین کار در نانوایی، به مکتب خانه رفته و در آن جا به تحصیل بپردازد.
علت ملقب شدن به حافظ
حافظ در محضر استاد قوام الدین، قرائت قرآن را آموخته و علاوه بر حفظ قرآن، قرائتهای چهاردهگانه را هم تمرین میکرد و به همین دلیل او را حافظ میخوانند. البته در روایتی دیگر گفته میشود او قرآن را نزد پدر خود آموخت.
همچنین در ستاره بخوانید: زندگینامه رودکی پدر شعر فارسی
لقب دیگر حافظ
«لسان الغیب» یکی از القاب حافظ محسوب میشود و به این دلیل به وی گفته میشد که اعتقاد دارند این عارف رند، قادر به سخن گفتن از دنیای غیب بوده است. البته این تنها در حد یک ادعاست و خود حافظ در اشعار خویش، احدی را مسلط بر زبان دنیای غیب نمیداند.
داستان ازدواج حافظ
نقل است که ازدواج حافظ به زمانی بازمیگردد که او نانهای نانوایی را به محلههای اعیاننشین شیراز برده و به دست مشتریهای خود میرساند. در همین دوران بود که او شاخه نبات، زیباروی ۱۴ ساله را دیده و عاشق جمال وی شد. این زیبارو، همان شاخه نباتی است که بارها و بارها در غزلیات عاشقانه حافظ به آن اشاره شده است. (البته این یکی از روایاتی است که درباره ازدواج این شاعر بزرگ مطرح است و در صحت و سقم آن تردید وجود دارد.)
سرانجام پس از ۴۰ شبانه روز دعا و استغاثه به درگاه پروردگار، او به ازدواج شاخه نبات دست یافت و ازدواج حافظ را در فاصله سالهای ۷۴۴ تا ۷۴۵ هجری میدانند.
گفتنی است در برخی روایات نام همسر حافظ شیرازی، نسرین ذکر شده است.
همچنین در میان اشعار وی که در دوران ۲۷ تا ۲۸ سالگی اش سروده شده است، اشارهای به سرو زیبا و یار نمکین شده که احتمال دارد منظور همان همسرش بوده باشد.
توجه:
حکایت های زندگی شخصی حافظ سندیت تاریخی ندارد و تنها در میان مردم رواج داشته و اصولا برگرفته از برداشتهایی از اشعار اوست.
بیشتر بخوانید: زندگینامه فردوسی، حماسهسرای بزرگ ایرانی
فرزند حافظ
گفته میشود حافظ و همسرش بلافاصله و در همان سال اول ازدواج صاحب پسری شدند که عمرش طولانی نبود و در سنین نوجوانی و در سفری که با پدر به هندوستان داشت، در میان راه جان سپرد.
لازم به ذکر است در برخی از منابع، فرزندان حافظ دو تن ذکر شدهاند که البته در همین اسناد نیز مرگ پسر دوم در خردسالی دانسته شده است. ابیات زیر از غزل شماره ۱۳۴ را مربوط به سوگ فرزند او دانستهاند:
بلبلی خون دلی خورد و گلی حاصل کرد
باد غیرت به صدش خار پریشان دل کرد
آه و فریاد که از چشم حسود مه چرخ
در لحد ماه کمانابروی من منزل کرد
بیشتر بخوانید: بیوگرافی سعدی شیرازی، بزرگترین غزلسرای قرن هفتم هجری
درگذشت همسر حافظ
بر مبنای غزلیات حافظ، حکایت کردهاند که همسر حافظ در یک سفر دار فانی را وداع گفت و دوری مسافت باعث شد که حافظ حتی از محل دفن و آرامگاه وی بیاطلاع بماند. حادثه مرگ همسر حافظ برای او بسیار سنگین بود و غزلیات بسیاری را در این دوران در غم دوری معشوق و از دست دادن همسر زیباروی خود، سرود.
ای نسیم سحر آرامگه یار کجاست
منزل آن مه عاشق کش عیار کجاست
عقل دیوانه شد آن سلسلهی مشکین کو؟
دل ز ما گوشه گرفت ابروی دلدار کجاست
میگویند عشق حافظ به همسر تا پایان عمرش دوام داشت و حتی پس از مرگ همسرش نیز چیزی از آن کاسته نشد. حافظ هرگز دوباره معشوق دیگری برنگزید و ازدواج دیگری نداشت.
در ستاره بخوانید: گلچین بهترین اشعار عاشقانه حافظ
شاعری حافظ در دربار
زمانی که خواجه حافظ شیرازی در دهه سوم عمر خویش به سر میبرد، مراتب عرفان و شعر را به خوبی طی کرده و به یکی از شاعران برجسته و مقرب درگاه ابواسحاق تبدیل شد. از همین زمان بود که او شهرت قابل توجهی به دست آورده و احترام و عزت خاصی میان مردم شیراز کسب کرد.
گفته میشود وقتی امیر مبارزالدین به شیراز یورش برده و شیخ ابواسحاق از شهر گریخت، حافظ حامی قوی خود را از دست داد. او تکیه زیادی به ابواسحاق داشت و از دست دادن وی، برایش سخت گران تمام شد، چنان که در غزل شماره ۲۰۷ که در ۳۳ سالگی سراییده است اینگونه میگوید:
یاد باد آن که سر کوی توام منزل بود
دیده را روشنی از خاک درت حاصل بود…
راستی خاتم فیروزۀ بواسحاقی
خوش درخشید ولی دولت مستعجل بود
اما این اوضاع نابسامان چندان طول نکشید و در ۳۸ سالگی، خواجه شیرازی دوباره روی خوش رفتوآمد به دربار و مقرب شدن نزد شاه زمان را تجربه کرد. فرزند مبارزالدین، یعنی شاه شجاع، پدر خویش را عزل و زندانی کرد و پس از روی کار آمدن وی، حافظ مجدد مقرب درگاه شد.
جبین و چهره حافظ خدا جدا مکناد
ز خاک بارگه کبریای شاه شجاع
ماجرای سفر حافظ به اصفهان
حافظ در سن ۴۸ سالگی و زمانی که مشکلاتی جدی میان او و شاه شجاع پیش آمد، ناچار برای در امان ماندن از خشم شاه و حفظ جان خویش به اصفهان کوچ کرد. خوشبختانه چند سال بعد و زمانی که حافظ به سن ۵۲ سالگی خود وارد شده بود، شاه شجاع مجدد او را به شیراز دعوت کرد.
همچنین بخوانید: زندگینامه شمس تبریزی و علت فوت او
آثار حافظ شیرازی
همه اشعار حافظ که در دیوان اشعار وی وجود دارد، شامل غزلیات، قصائد، مثنویات، قطعات و رباعیات اوست.
مرگ حافظ
خواجه حافظ شیرازی در سال ۹۷۱ هجری قمری (۱۳۹۰ میلادی) در حالی که ۷۶ سال سن داشت، دار فانی را وداع گفت.
آرامگاه حافظ
حافظ را در گلگشت مصلی به خاک سپرده و آرامگاهی زیبا برای او بنا کردند. حافظیه که در زادگاه حافظ شیرازی قرار دارد، همواره در طول تاریخ مورد توجه و احترام فراوان ایرانیان و علاقهمندان به شعر و ادب جهان واقع شده است.
روز بزرگداشت حافظ در تقویم
در تقویم ایران بیستم مهرماه به عنوان روز بزرگداشت حافظ ثبت شده و هر سال در این تاریخ در شهرهای مختلف بزرگداشتی برای این شاعر بلندآوازه ایرانی برگزار میشود.
ماجرای دفن حافظ
گفته میشود که به دلیل اشارات پیوسته خواجه به می و مطرب در اشعار و غزلیات، برخی از افراد سطحیبین، از دفن او با مراسم تدفین اسلامی امتناع میکردند. اما در نهایت تصمیم جمع بر این شد که برای دفن او، به دیوان وی تفأل زده شود. جالب است که این بیت در غزل شماره ۷۹ آمد:
قدم دریغ مدار از جنازه حافظ
که گرچه غرق گناه است میرود به بهشت
حافظ در نگاه شاعران جهان
لسانالغیب توسط افراد مشهور و فیلسوفان و اندیشمندان بسیاری مورد توجه و تحسین قرار گرفته است؛ به عنوان مثال، امرسون و گوته او را ستودهاند. همچنین در میان پاره نوشتههای بازمانده از نیچه، شعرى خطاب به حافظ وجود دارد که در پایان برایتان آوردهایم.
به حافظ:
پرسش یک آبنوش:
آن میخانه که تو از بهر خویش بنا کرده ای
گُنجاتر از هر خانهاى ست
میاى که تو در آن پرورده ای
همه عالم آن را دَرکشیدن نتواند
آن پرنده اى که [نامش] روزگارى ققنوس بود
در خانه میهمان توست
آن موشى که کوه زاد
همانا خود تویی!
همه و هیچ تویی، می و میخانه تویی
ققنوس تویی، کوه تویی، موش تویی
تو که هماره در خود فرومیریزی و
هماره از خود پَر میکشی
ژرفترین فرورفتگیِ بلندیها تویی
روشنترین روشنی ژرفاها تویی
مستیِ مستانهترین مستیها تویی
تو را، تو را با شراب چه کار؟
در پایان، پیشنهاد میکنیم در ستاره مطالعه کنید: تکبیتیهای ناب حافظ
