استفاده از موبایل، تلویزیون و تبلت در سال‌های ابتدایی زندگی می‌تواند با الگوی خواب، توجه، رشد زبانی و تعامل نوزاد با والدین ارتباط داشته باشد. در این مطلب اثر صفحه‌نمایش بر رشد نوزاد و توصیه‌های معتبر درباره میزان استفاده را بررسی کرده‌ایم.
زمان صفحه نمایش در یک‌سالگی با تاخیر در رشد مهارت‌های ارتباطی و حل مسئله تا دو سالگی ارتباط دارد. در پژوهشی روی بیش از ۷ هزار کودک، نوزادانی که روزانه حدود یک تا چهار ساعت با صفحه نمایش سر و کار داشتند، حدود سه برابر بیشتر در این دو حوزه دچار تاخیر شدند. کودکانی که چهار ساعت یا بیشتر در روز صفحه نمایش می‌دیدند هم نزدیک به پنج برابر بیشتر در مهارت‌های ارتباطی عقب ماندند.
این پژوهش رابطه آماری را نشان می‌دهد و علت و معلول بودن آن را قطعی نمی‌کند. با این حال، توصیه رسمی متخصصان این است که نوزادان زیر ۱۸ ماه تا حد امکان با صفحه نمایش مواجه نشوند و استثنای اصلی، تماس تصویری با نزدیکان است.
اما جایگزین چیست؟ فعالیت‌های مشترکی که ذهن کودک را درگیر کنند و خاطره‌ای خوب از وقت‌گذراندن با شما بسازند. علاقه‌مندان به این دسته از فعالیت‌ها می‌توانند برای آشنایی با گزینه‌های متنوع‌تر، به مجموعه بازی فکری کودکان انتشارات نردبان مراجعه کنند.
جامعه آماری و روش پژوهش درباره صفحه نمایش و رشد نوزاد
این مطالعه در مجله JAMA Pediatrics منتشر شد و ۷٬۰۹۷ کودک و مادران‌شان را بررسی کرد. داده‌ها از پروژه Tohoku Medical Megabank گرفته شد که یک مطالعه کوهورت سه‌نسلی در ژاپن است و جمع‌آوری اطلاعات آن از ژوئیه ۲۰۱۳ تا مارس ۲۰۱۷ ادامه داشت. حجم بالای نمونه و بازه زمانی نسبتاً طولانی باعث شد پژوهشگران بتوانند الگوها را با اطمینان بیشتری بررسی کنند.
پژوهشگران ابتدا مدت زمان استفاده از صفحه نمایش را در یک‌سالگی ثبت کردند. سپس عملکرد کودکان را در دو و چهار سالگی در چهار حوزه رشدی سنجیدند: ارتباط و زبان، مهارت‌های حرکتی ظریف، مهارت‌های شخصی و اجتماعی، و حل مسئله. اطلاعات رشدی را خود مادران گزارش دادند.
یافته‌ها: رابطه ساعات استفاده از صفحه نمایش و تاخیر رشدی
نتایج یک الگوی تدریجی را نشان می‌دهد: هرچه زمان صفحه نمایش بیشتر باشد، احتمال تاخیر در مهارت‌های ارتباطی در دو سالگی بالاتر است. حتی یک ساعت در روز هم با افزایش خطر همراه بود. جدول زیر این روند را خلاصه می‌کند.
| زمان روزانه صفحه نمایش در یک‌سالگی | خطر تاخیر در مهارت‌های ارتباطی در دو سالگی |
|---|---|
| ۱ تا کمتر از ۲ ساعت | حدود ۶۱٪ بیشتر |
| ۲ تا کمتر از ۴ ساعت | حدود ۲ برابر |
| ۴ ساعت یا بیشتر | حدود ۵ برابر |
اثر صفحه نمایش فقط به مهارت‌های ارتباطی محدود نبود. کودکانی که چهار ساعت یا بیشتر در روز صفحه نمایش می‌دیدند، حدود دو برابر بیشتر در نقاط عطف شخصی و اجتماعی عقب بودند و احتمال ضعف در مهارت‌های حرکتی ظریف هم در آن‌ها ۱٫۷۴ برابر بود. در گروه یک تا چهار ساعت نیز خطر تاخیر در ارتباط و حل مسئله حدود سه برابر شد.
نکته مهم دیگر وضعیت چهارسالگی است. در این سن، رابطه معنادار بین زمان صفحه نمایش و تاخیر رشدی فقط در دو حوزه ارتباط و حل مسئله باقی ماند. یعنی از چهار حوزه‌ای که بررسی شد، پایدارترین اثر در همین دو مهارت دیده می‌شود.
چرا صفحه نمایش بر مهارت‌های ارتباطی و اجتماعی نوزاد اثر می‌گذارد
کودک زبان و توانایی برقراری ارتباط را از تعامل با والدین و خواهر و برادرها یاد می‌گیرد. در گفت‌وگوی رودررو، نوزاد حالت چهره را می‌بیند، احساسات را تشخیص می‌دهد و واکنش‌های مناسب به حرکات و صداها را تمرین می‌کند. صفحه نمایش این رفت‌وبرگشت زنده را ندارد. محتوای ازپیش‌ساخته به رفتار کودک پاسخ نمی‌دهد و به همین دلیل بازخوردی هم برای یادگیری فراهم نمی‌کند.
دلیل دیگر این است که تماشا جای بازی را می‌گیرد. بازی با مکعب یا پازل، حتی به‌صورت مستقل، خلاقیت و درک رابطه‌های «اگر… آنگاه…» را تقویت می‌کند و اگر تماشای ویدیو جای این بازی‌ها را بگیرد، این فرصت‌های یادگیری از دست می‌رود. بی‌تحرکی هم نقش دارد، چون تماشای منفعل باعث می‌شود کودک کمتر حرکت کند و زمان کمتری برای تعامل با اطرافیان داشته باشد. وقتی چند ساعت از روز صرف تماشا شود، سهم بازی و تعامل از ساعت‌های بیداری کودک به‌طور محسوسی کم می‌شود.
عامل سوم، تحریک بیش‌ازحد است. تغییر سریع صحنه‌ها، رنگ‌های درخشان و صدای مداوم می‌تواند کودک را بیش‌ازحد تحریک کند. به‌گفته یک روانپزشک کودک، این وضعیت ممکن است تحمل کودک را برای فعالیت‌های آرام‌تر و کندتر کاهش دهد، در حالی که همین فعالیت‌ها برای یادگیری اهمیت دارند.
محدودیت‌های مطالعه صفحه نمایش و رشد نوزاد
نخستین محدودیت، اتکا به گزارش والدین است. داده‌های مربوط به زمان صفحه نمایش و مهارت‌های کودک، هر دو از مادران گرفته شد و ممکن است والدین برای اینکه رفتار «درست‌تری» نشان دهند، زمان صفحه نمایش را کمتر یا مهارت‌های کودک را بیشتر از واقعیت گزارش کرده باشند.
محدودیت دوم به نوع محتوا مربوط می‌شود. پژوهشگران نوع محتوا را بررسی نکردند و تماشای کارتون، تلویزیون و تماس تصویری با اعضای خانواده را در یک دسته قرار دادند، در حالی که اثر این موارد احتمالا یکسان نیست.
محدودیت سوم، ماهیت مشاهده‌ای مطالعه است. ممکن است عوامل دیگری مثل شرایط خانوادگی، میزان تعامل والدین و محیط زندگی هم در نتیجه نقش داشته باشند. به همین دلیل، یافته‌ها را باید نشانه یک ارتباط قوی دانست و نه اثبات علّی قطعی. نویسندگان خودشان هم تاکید کرده‌اند که این نتایج باید در کنار سایر شواهد در بحث رشد کودک و زمان صفحه نمایش دیده شود.
توصیه‌های آکادمی اطفال آمریکا برای صفحه نمایش نوزادان
آکادمی اطفال آمریکا (AAP) صفحه نمایش را برای کودکان زیر دو سال توصیه نمی‌کند. بر اساس یکی از گزارش‌های رسانه‌ای، این آکادمی برای کودکان زیر ۱۸ ماه استفاده از صفحه نمایش را کلا توصیه نمی‌کند. برای کودکان ۱۸ تا ۲۴ ماه، AAP می‌گوید کودک می‌تواند همراه با والد یا مراقب مقدار محدودی از صفحه نمایش استفاده کند، چون با حضور بزرگسال، کودک می‌تواند از آنچه می‌بیند یاد بگیرد و مفاهیم تقویت می‌شوند.
آیا زمان صفحه نمایش با کیفیت برای نوزاد وجود دارد؟
پاسخ در یک استثنای مشخص است: تماس تصویری. AAP در سال ۲۰۱۶ بیانیه خود را به‌روز کرد و تماس تصویری مانند زوم و فیس‌تایم را استثنا دانست. شرط این استثنا حضور و کمک والدین است تا نوزاد و نوپا بتواند آنچه را می‌بیند درک کند.
جایگزین‌های صفحه نمایش برای سرگرم کردن نوزاد
تعامل رودررو ضروری است، اما والدین ناچارند آشپزی، نظافت و دوش گرفتن را هم انجام دهند و هیچ والدی نمی‌تواند همیشه با کودک تعامل مستقیم داشته باشد. خوشبختانه برای پر کردن این فاصله‌ها به صفحه نمایش نیازی نیست.
کتاب‌ها و اسباب‌بازی‌های با کنتراست بالا به رشد بینایی کمک می‌کنند. کتاب‌های پارچه‌ای بافت‌دار، جغجغه و بطری‌های حسی با محتوای رنگی چند حس را همزمان درگیر می‌کنند و مهارت‌های حرکتی مانند قدرت گرفتن را هم تقویت می‌کنند. تشک‌های بازی با اجزای تعاملی و صدادار نیز می‌توانند هنگام آشپزی یا نظافت کودک را مشغول نگه دارند و هرچه وسیله تعاملی‌تر باشد، اثر بهتری دارد.
راه دیگر، روایت‌گری حین کار است. آشپزخانه فرصت خوبی برای رشد مهارت‌های ارتباطی است و می‌توانید کارهایی را که انجام می‌دهید با صدای بلند توضیح دهید، حتی اگر نوزاد هنوز حرف نمی‌زند. مثلا بگویید: «دارم هویج را خرد می‌کنم، ببین چه رنگ نارنجی قشنگی دارد.» این کار واژه‌ها را به محیط و اشیای واقعی وصل می‌کند و کودک را در گفت‌وگویی یک‌طرفه اما زنده نگه می‌دارد. اگر ایمن باشد، کودک را در جایی بگذارید که شما را ببیند. همین دیدن و شنیدن مستمر بزرگسال، تعامل اجتماعی را حفظ می‌کند، حتی وقتی دست‌تان بند است.
اگر نوزادتان قبلا صفحه نمایش دیده است
نگران نباشید. نتایج این پژوهش برای سرزنش والدین نیست. استفاده کوتاه از تلویزیون یا تبلت هنگام دوش گرفتن یا آماده کردن غذا کودک را «خراب» نمی‌کند، دیدن یک برنامه آموزشی هم آسیب جبران‌ناپذیری ایجاد نمی‌کند و ارتباط تصویری با اعضای دور خانواده نباید فقط از ترس صفحه نمایش قطع شود.
مهم‌ترین عامل، کیفیت و مقدار تعامل واقعی والد و کودک است. محدود کردن ساعات صفحه نمایش، حضور در کنار کودک هنگام تماشا و بازی‌های روزمره با او، همه به رشد بهتر کمک می‌کنند. اگر نگران رشد کودک خود هستید، به‌ویژه در گفتار، بازی و تعامل اجتماعی، بهتر است با پزشک اطفال مشورت کنید.
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است.