عهدنامه ترکمانچای چرا بسته شد و چه پیامدهایی برای ایران داشت؟ از تغییر مرزها و غرامت سنگین تا امتیازهای روسیه را بخوانید و ببینید ادعای پایان قرارداد پس از صد سال چه مبنایی دارد.
برخی رویدادهای تاریخی تنها به زمان وقوع خود محدود نمی‌شوند، بلکه آثار و پیامدهای آن‌ها تا قرن‌ها بعد نیز موضوع بحث و بررسی باقی می‌ماند. عهدنامه ترکمانچای یکی از همین رویدادهاست که با وجود گذشت نزدیک به دو قرن، هنوز پرسش‌ها و ابهامات زیادی درباره شرایط انعقاد، مفاد و سرنوشت آن مطرح می‌شود؛ از روایت‌های متفاوت درباره مدت اعتبار این قرارداد گرفته تا تأثیر آن بر تاریخ و مرزهای ایران، موضوعاتی هستند که شناخت دقیق آن‌ها نیازمند مراجعه به اسناد معتبر تاریخی است.
در ادامه این بخش از ستاره، با بررسی مهم‌ترین پرسش‌های مربوط به عهدنامه ترکمانچای، تلاش می‌کنیم واقعیت‌های تاریخی این قرارداد را از باورهای رایج و روایت‌های غیرمستند تفکیک کنیم.
عهدنامه ترکمانچای بین ایران و کدام کشور بود؟
اگر با جست‌وجوی پرسش عهدنامه ترکمانچای بین کدام کشورها بسته شد؟ به این صفحه رسیده‌اید، باید بگوییم که طرف‌های این قرارداد دولت ایران قاجاری و امپراتوری روسیه بودند و نباید کشورهای امروزی منطقه را مستقیما طرف این قرارداد دانست؛ زیرا ساختار سیاسی قفقاز در اوایل قرن نوزدهم با مرزهای امروزی تفاوت داشت.
به‌طور خلاصه، عهدنامه ترکمانچای میان ایران دوره قاجار و امپراتوری روسیه منعقد شد. این قرارداد نتیجه دومین جنگ ایران و روسیه در سال‌های ۱۸۲۶ تا ۱۸۲۸ میلادی بود.
قرارداد ترکمانچای در زمان کدام پادشاه بود؟
در زمان انعقاد عهدنامه، فتحعلی‌شاه پادشاه ایران و نیکلای اول امپراتور روسیه بودند و پس از شکست‌های نظامی ایران و پیشروی ارتش روسیه تا تبریز، مذاکرات صلح آغاز شد.
ضمنا عباس‌میرزا، فرزند فتحعلی‌شاه و ولیعهد ایران، فرمانده اصلی نیروهای ایرانی در جنگ دوم با روسیه بود و به‌عنوان نماینده مختار ایران در مذاکرات صلح شرکت داشت و ایوان پاسکویچ و الکساندر اوبرسکوف نیز نمایندگان مختار روسیه بودند.
عهدنامه ترکمانچای در کجا امضا شد؟
این عهدنامه در ترکمانچای در آذربایجان ایران امضا شد؛ منطقه‌ای که امروز در استان آذربایجان شرقی قرار دارد.
نقشه ایران قبل از قرارداد ترکمنچای به چه شکل است؟
برای بررسی نقشه ایران قبل از قرارداد ترکمنچای باید میان دو دوره تفاوت گذاشت: ایران پیش از جنگ اول با روسیه و ایران پس از عهدنامه گلستان.
پیش از جنگ‌های ایران و روسیه، بخش‌هایی از قفقاز در ساختار سیاسی ایران قرار داشتند، هرچند میزان اقتدار حکومت مرکزی بر تمام خانات و مناطق قفقاز یکسان نبود.
پس از عهدنامه گلستان در سال ۱۸۱۳، بخش بزرگی از این مناطق از حوزه حاکمیت ایران خارج شد. با این حال، ایروان و نخجوان همچنان در قلمرو ایران باقی مانده بودند.
با عهدنامه ترکمانچای، ایروان و نخجوان نیز به روسیه واگذار شدند و ارس در بخش قابل توجهی از مسیر خود به مرز دو کشور تبدیل شد.
چرا عهدنامه ترکمانچای بسته شد؟
برای فهم علت انعقاد ترکمانچای باید به جنگ‌های ایران و روسیه در دوره قاجار برگشت:
جنگ اول دو کشور با عهدنامه گلستان در سال ۱۸۱۳ پایان یافت. بر اساس آن قرارداد، ایران حاکمیت روسیه بر بخش بزرگی از مناطق قفقاز را پذیرفت، اما اختلافات مرزی کاملاً پایان پیدا نکرد.
در سال ۱۸۲۶ جنگ دوم آغاز شد. نیروهای ایرانی در مراحل ابتدایی پیشروی‌هایی داشتند، اما ارتش روسیه ورق جنگ را برگرداند. در سال ۱۸۲۷ مناطقی مانند نخجوان و ایروان سقوط کردند و نیروهای روس وارد تبریز شدند.
در چنین شرایطی ایران قدرت چندانی برای ادامه جنگ یا تحمیل شرایط خود در مذاکرات نداشت و سرانجام صلح ترکمانچای پذیرفته شد.
مهم‌ترین مفاد عهدنامه ترکمانچای چیست؟
متن اصلی عهدنامه شامل ۱۶ فصل یا ماده بود. مهم‌ترین مفاد آن که در ادامه می‌خوانید، به واگذاری سرزمین‌ها، تعیین مرز، غرامت جنگی، دریای خزر و روابط سیاسی دو کشور مربوط می‌شد.
1. واگذاری ایروان و نخجوان
بر اساس فصل سوم، ایران خانات ایروان و نخجوان را به روسیه واگذار کرد. فصل‌های بعدی نیز خط مرزی دو کشور را تعیین کردند. رود ارس در بخش بزرگی از این مرز نقش داشت و مسیر مرز از نواحی مغان و ارتفاعات تالش تا آستارا ادامه پیدا می‌کرد.
2. پرداخت غرامت جنگی
طبق فصل ششم، ایران موظف شد ۱۰ کرور تومان، معادل ۲۰ میلیون روبل نقره، به روسیه پرداخت کند. این مبلغ برای خزانه قاجار سنگین بود و تهیه آن فشار مالی زیادی به دولت ایران وارد کرد.
3. وضعیت دریای خزر
در فصل هشتم، حق داشتن ناوگان جنگی در دریای خزر برای روسیه به رسمیت شناخته شد. این موضوع گاهی اشتباه تفسیر می‌شود. ترکمانچای تمام کشتیرانی ایران در خزر را ممنوع نکرد؛ کشتی‌های تجاری ایران امکان رفت‌وآمد داشتند و در واقع محدودیت اصلی مربوط به ناوگان نظامی بود.
4. ولیعهدی عباس‌میرزا
بر اساس فصل هفتم، روسیه عباس‌میرزا را به‌عنوان ولیعهد و جانشین فتحعلی‌شاه به رسمیت شناخت. عباس‌میرزا پیش از پدرش درگذشت و به سلطنت نرسید. پس از مرگ فتحعلی‌شاه، محمدمیرزا، فرزند عباس‌میرزا، با نام محمدشاه قاجار به سلطنت رسید.
5. مبادله اسرا، اتباع و اموال
بخش‌های دیگری از قرارداد به مبادله اسیران، مطالبات اتباع دو کشور، مهاجرت و تعیین تکلیف اموال مربوط بود. هم‌چنین در کنار عهدنامه سیاسی نیز یک قرارداد تجاری الحاقی وجود داشت که امتیازات قضایی و کنسولی مهمی برای اتباع روسیه در ایران ایجاد کرد. بخشی از آنچه بعدها در ایران با عنوان کاپیتولاسیون شناخته شد، به همین ترتیبات مرتبط بود.
آیا قرارداد ترکمنچای صد ساله بود؟
طبق متن عهدنامه ترکمانچای، این قرارداد صدساله نبود و در هیچ‌یک از ۱۶ فصل عهدنامه، مدت ۱۰۰ سال برای اعتبار قرارداد تعیین نشده است. هیچ بندی نیز نمی‌گوید ایروان، نخجوان یا دیگر مناطق پس از صد سال باید به ایران بازگردند. برخی مواد برای اجرای تعهدات خاص مهلت تعیین کرده‌اند، اما این مهلت‌ها ارتباطی با مدت اعتبار کل عهدنامه ندارند.
بنابراین پاسخ سوال چرا قرارداد ترکمنچای بعد از صدسال فسخ نشد؟ ساده است: عهدنامه از ابتدا صدساله نبود. هیچ موعدی در متن قرارداد وجود نداشت که بر اساس آن عهدنامه در سال ۱۹۲۸ خودبه‌خود پایان یابد یا سرزمین‌های واگذارشده به ایران بازگردند. ریشه این پرسش در روایتی غیرمستند است که بعدها درباره قرارداد رواج پیدا کرد، اما با متن اصلی عهدنامه تطابق ندارد.
قرارداد ترکمنچای کی تمام شد؟
برای عهدنامه ترکمانچای نمی‌توان یک تاریخ مشخص را به‌عنوان «پایان قرارداد» اعلام کرد. برخی تعهدات آن با اجرا شدن خاتمه پیدا کردند و بعضی امتیازات روسیه تزاری نیز پس از انقلاب روسیه و انعقاد قراردادهای جدید تغییر کردند.
یکی از مهم‌ترین تحولات در ۲۶ فوریه ۱۹۲۱ رخ داد؛ زمانی که ایران و روسیه شوروی عهدنامه مودت را امضا کردند. دولت شوروی بسیاری از قراردادها و امتیازات حکومت تزاری را که ناقض حقوق ایران شناخته می‌شدند، کنار گذاشت. به‌طور کلی، در پاسخ سوال عهدنامه ترکمانچای چند ساله بود باید بگوییم عهدنامه ترکمانچای مدت مشخصی نداشت.
در برخی مواد مهلت‌های اجرایی دیده می‌شود. برای نمونه، برای تحویل بعضی اسناد، مهاجرت ساکنان یا تعیین تکلیف اموال زمان مشخصی تعیین شده بود، اما این موارد فقط مهلت اجرای همان تعهدات بودند.
آیا عهدنامه ترکمانچای با قرارداد ۱۹۲۱ لغو شد؟
پس از انقلاب ۱۹۱۷ روسیه و سقوط حکومت تزاری، روابط ایران و روسیه تغییر کرد. در عهدنامه مودت ایران و روسیه شوروی در سال ۱۹۲۱، حکومت شوروی بسیاری از قراردادها، مطالبات و امتیازات دوره تزاری را کنار گذاشت. بعضی حقوق ویژه روسیه در ایران و وضعیت دریای خزر نیز وارد چارچوب حقوقی تازه‌ای شدند. نکته مهم این است که این تحول نباید با ادعای صدساله بودن ترکمانچای اشتباه شود؛ قرارداد ۱۹۲۱ باعث بازگشت ایروان، نخجوان یا دیگر سرزمین‌های جداشده در قرن نوزدهم به ایران نشد.
تفاوت عهدنامه گلستان و ترکمنچای چیست؟
عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای هر دو پس از جنگ ایران و روسیه منعقد شدند، اما به دو جنگ متفاوت مربوط بودند. در ادامه، مهم‌ترین فرق عای عهدنامه گلستان و ترکمانچای را می‌خوانید:
- عهدنامه گلستان در سال ۱۸۱۳ و پس از جنگ اول بسته شد. ایران در این قرارداد حاکمیت روسیه بر بخش بزرگی از مناطق قفقاز، از جمله گرجستان، داغستان و تعدادی از خانات قفقاز را پذیرفت.
- عهدنامه ترکمانچای در سال ۱۸۲۸ و پس از جنگ دوم امضا شد. در این قرارداد ایروان و نخجوان نیز به روسیه واگذار شدند و مرز تازه‌ای میان دو کشور شکل گرفت.
- ترکمانچای ایران را به پرداخت ۲۰ میلیون روبل نقره نیز متعهد کرد؛ غرامتی با این ابعاد در عهدنامه گلستان وجود نداشت.
- عهدنامه گلستان ۱۱ ماده و ترکمانچای ۱۶ ماده داشت. حق انحصاری روسیه برای داشتن ناو جنگی در خزر نیز ابتدا در گلستان مطرح شد و در ترکمانچای ادامه یافت.
قرارداد گلستان در زمان کدام پادشاه بود؟
گفتنی است هر دو قراردادهای ترکمانچای و گلستان در دوران فتحعلی‌شاه قاجار بسته شدند. عباس‌میرزا در هر دو جنگ نقش نظامی مهمی داشت، اما پادشاه ایران در زمان هر دو قرارداد فتحعلی‌شاه بود.
ماجرای خیانت در عهدنامه ترکمانچای چیست؟
داستان خیانت در عهدنامه ترکمانچای به این باور تاریخی برمی‌گردد که حکومت قاجار با پذیرش مفاد این قرارداد، بخش‌های مهمی از سرزمین ایران را از دست داد و امتیازات گسترده‌ای به روسیه واگذار کرد. به همین دلیل، عهدنامه ترکمانچای در افکار عمومی به نمادی از خیانت به منافع ملی تبدیل شده است.
اما آیا واقعاً خیانتی در انعقاد این قرارداد رخ داد؟ عباس میرزا، ولیعهد فتحعلی‌شاه، از طرف ایران در مذاکرات صلح حضور داشت و عهدنامه در شرایطی منعقد شد که ارتش ایران شکست‌های سنگینی متحمل شده بود. بااین‌حال، صرف امضای یک قرارداد زیان‌بار به معنای اثبات خیانت عمدی امضاکنندگان آن نیست.
در منابع تاریخی معتبر، شرایط نامساعد نظامی، ضعف ساختار حکومتی قاجار و برتری روسیه از عوامل اصلی تحمیل این عهدنامه به ایران شناخته می‌شوند. بنابراین، اگرچه می‌توان عملکرد حکومت قاجار و پیامدهای عهدنامه ترکمانچای را به‌شدت نقد کرد، نسبت دادن خیانت شخصی به عباس میرزا یا سایر مذاکره‌کنندگان، بدون ارائه سند معتبر، از نظر تاریخی دقیق نیست.
آیا عباس‌میرزا در عهدنامه ترکمانچای خیانت کرد؟
منابع تاریخی معتبر مدرکی ارائه نمی‌کنند که نشان دهد عباس‌میرزا با هدف منفعت شخصی یا همکاری پنهانی با روسیه این قرارداد را پذیرفته باشد. او سال‌ها برای اصلاح ارتش ایران و مقابله با روسیه تلاش کرد و خود فرمانده بخش عمده جنگ بود. بنابراین، می‌توان درباره تصمیم‌های سیاسی و نظامی حکومت قاجار نقد تاریخی داشت، اما نسبت دادن خیانت شخصی به عباس‌میرزا بدون سند مستقل، فراتر از شواهد موجود است.
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است.