کلمات توبه حضرت آدم چه بود؟ دعای توبه حضرت آدم در قرآن و روایات

کلمات توبه حضرت آدم یکی از مهم‌ترین آموزه‌های قرآنی درباره بازگشت انسان به سوی خداوند است. پس از خطای حضرت آدم و حوا، خداوند با تعلیم کلماتی خاص، راه توبه، استغفار و جبران را به نخستین انسان آموخت. در قرآن این گونه به شرح این ماجرا پرداخته شده است: «سپس آدم از پروردگارش کلماتی دریافت داشت و با آن‌ها توبه کرد و خداوند توبه او را پذیرفت؛ زیرا او توبه پذیر و مهربان است».(سوره بقره آیه ۳۷) این دعا نه تنها نشان‌دهنده رحمت الهی است، بلکه الگویی ماندگار برای پذیرش خطا و امید به بخشش پروردگار برای همه انسان‌ها به شمار می‌رود.

کلماتی که خدا به آدم آموخت چیست؟

در این که مراد از کلمات توبه اى که حضرت آدم جهت قبولى توبه‌‏اش از خداوند دریافت کرد چه بود، میان مفسران گفتگو است.

تفسیرهاى متفاوت از کلمات توبه حضرت آدم منافاتى با هم ندارد و ممکن است مجموع این کلمات به حضرت آدم جهت پذیرش توبه‏ اش یاد داده ‏شده باشد. به طور مثال یکى از مفسران می گوید:

«مقصود از این کلمات، فقط الفاظ و مفاهیم ذهنى آن‏ها نیست، چون خداى سبحان در قرآن کریم، کلمات را بر حقایق وجودى اطلاق کرده، نظیر آن چه در آیه «قَبْلَ أنْ تَنْفِدَ کَلِماتُ رَبى» آمده‏ است. پس اگر در روایات اهل بیت آمده که «مراد از این کلمات، اسمأ اصحاب کسأ است،باید چنین توجیه شود که مقصود، این است که حضرت آدم، انوار اهل‏بیت و اشباح آنان را زیارت کرد و کلمات تلقى شده همان آیات وجودى اهل‏بیت بود، گرچه هنگام توبه و تکلم با خداوند به عنوان استغفار، اسماى مبارک آنان را بر زبان جارى کرده باشد. در برخى از روایات آمده است منظور از کلماتى که حضرت ابراهیم (ع) به آن‏ها آزمون شده، کلماتى است که حضرت آدم آن‏ها را دریافت کرد. روشن است که کلمات مورد آزمون حضرت ابراهیم (ع) از گونه حقایق خارجى بوده، نه از الفاظ و مفاهیم ذهنى.»

پس از مجموع مطالب می‌توان نتیجه گرفت که کلمات مذکور، اسمأ یا انوار اهل‏ بیت یا پنج تن است که به آدم آموخته شده ‏بود.

کلمات توبه در قرآن

علاوه‌بر دعاهای قرآنی برای توبه و استغفار، به کلمات توبه نیز در قرآن کریم و نهج‌البلاغه به‌صورت غیرمستقیم و اجمالی اشاره شده‌ است. در قرآن فقط سخن از تلقى کلمات توبه است، ولی از تعبیراتی که در این زمینه آمده به خوبى روشن مى شود که این کلمات توبه، مشتمل بر مسایل مهمى بوده است.

برخی مفسران بر این باورند که مقصود از کلمات توبه، همان اعتراف صریح به خطا و تقصیر در پیشگاه خداوند است؛ اعترافی که در آیه ۲۳ سوره اعراف به آن اشاره شده است:

بیشتر بخوانید: شیوه توبه از گناه کبیره چگونه است؟

کلمات توبه در روایات

بعضى همین اعتراف به تقصیر و طلب آمرزش را در عبارات دیگرى بیان کرده اند، مانند:

شبیه این مضمون، در روایاتى که از امام باقر یا امام صادق (علیهما السلام) نقل شده، نیز دیده مى شود. (تفسیر نور الثقلین، ج ۱، ص ۶۷) ولى در اکثر روایات مى خوانیم که این کلمات توبه، توسل به خمسه طیبه یعنی محمد، على، فاطمه، حسن و حسین (علیهم السلام) بوده است.

چنانچه در کتاب خصال از ابن عباس نقل مى کند که از پیغمبر اکرم (ص) پرسیدم کلمات توبه ای که آدم از پروردگارش دریافت داشت چه بود؟ پیامبر (ص) فرمود: 

منبع: (کتاب خصال بنا به نقل تفسیر نورالثّقلین، ج ۱، ص ۶۸)

قابل توجه این که همین معنا با تفاوت بسیار کمى در تفسیر معروف «الدر المنثور» که از تفاسیر روایى اهل سنت است، نقل شده است. (تفسیر الدرالمنثور، ج ۱، ص ۶۰ (ذیل آیه ۳۷ سوره بقره)).

در روایت دیگرى که از تفسیر امام حسن عسکرى (ع) نقل شده است مى خوانیم:

«هنگامى که آدم مرتکب آن خطا شد و از پیشگاه خداوند متعال پوزش طلبید، عرض کرد: پروردگارا توبه مرا بپذیر و عذر مرا قبول کن، من به آثار سوء گناه و خوارى آن با تمام وجودم پى بردم. خداوند فرمود: آیا به خاطر ندارى که به تو دستور دادم در شداید و سختی ها و حوادث سنگین و دردناک، به محمد و آل پاک او مرا بخوانى؟ آدم عرض کرد: پروردگارا آرى. خداوند فرمود: آنها محمد و على و فاطمه و حسن و حسین (علیهم السلام) هستند پس مرا به نام آنها بخوان تا تقاضاى تو را بپذیرم و بیش از آنچه مى خواهى به تو بدهم».(شرح نهج البلاغه مرحوم خویى، ج ۲، ص ۱۱۸)

در حدیث دیگرى از عایشه از پیامبر (ص) نیز مى خوانیم که آن کلمات توبه در دعاى زیر بود: 

در عین حال، منافاتى در میان این روایات نیست و ممکن است آدم در عین توسل به اسامى خمسه طیبه، دعاهاى فوق را نیز خوانده باشد. بعضى نیز آن را به حالات معنوى آدم، همان حالات جذبه الهى و روحانى تفسیر کرده اند که آن نیز با آنچه در بالا آمد مى تواند همراه باشد.

سخن پایانی

در نظر داشته باشید توبه فقط به معنای خواندن دعا نیست بلکه توبه واقعی در صورتی پذیرفته می‌شود که همراه با پشیمانی قلبی، تصمیم جدی بر ترک گناه، جبران گذشته و استغفار باشد و از روی جهالت انجام شده باشد، نه عناد و انکار حکم الهی. همچنین توبه نباید تا لحظات مرگ به تأخیر بیفتد؛ چراکه رحمت خداوند گسترده است، اما توبه حقیقی شرایطی دارد که بدون آن معنا نخواهد داشت. برای این منظور پیشنهاد می‌کنیم مطلب زمان و شرایط پذیرش توبه را مطالعه نمایید.