فال حافظ
تاریخ انتشار: ۰۱ آبان ۱۳۹۸ - ۱۷:۰۰
کد خبر: ۳۵۷۳۷
سجع در ادبیات فارسی اقسام متفاوتی دارد؛ سجع متوازن، سجع متوازی و سجع مطرف از انواع سجع هستند. این صنعت ادبی، به افزایش موسیقی لفظی شعر و نثر، کمک شایانی می‌کند.
سجع در ادبیات

ستاره
| سرویس فرهنگ و هنر -
سجع در ادبیات چیست و چه انواعی دارد؟ سجع یکی از آرایه‌های ادبی است که نویسندگان به کمک آن، متن (نظم و نثر) را خوش‌وزن می‌کنند. این آرایه ادبی انواع متفاوتی دارد. در این مقاله، قصد داریم انواع سجع را با مثال‌هایی از بزرگان ادبیات فارسی‌ ذکر کنیم.
 

سجع در ادبیات

سجع یکی از آرایه‌های ادبی است که به موسیقی لفظی متن کمک شایانی کرده و آن را تا حدود زیادی گوش‌نواز می‌کند. این آرایه اگر در میان شعر به کار رود به آن قافیه درونی می‌گویند. آنچه بیشتر به نام «سجع» شناخته می‌شود در «نثر» اتفاق می افتد. به کلمات یا جملاتی که هم‌وزن هستند و چند حرف آخرشان یکسان است "مسجع" می‌گویند. فراموش نکنید که سجع ممکن است در میان دو تا چند کلمه به وجود بیاید و فقط منحصر به دو کلمه نیست. این آرایه در سطح کلمه انواع گوناگونی دارد که در این قسمت، بصورت مختصر به آن‌ها اشاره می‌کنیم.

۱. سجع متوازی

زمانی‌که شاعر دو یا چند کلمه که هم‌وزن هستند و چند حرف آخرشان نیز اشتراک دارد را در کنار یک‌دیگر قرار می‌دهد، از "سجع متوازی" استفاده کرده‌ است. به طور مثال، کلمات "کار" و "بار" با یکدیگر یک سجع متوازی را تشکیل می‌دهند. سجع متوازی، بیشترین موسیقی لفظی را در میان انواع سجع دارد و طبعا از میان سایر انواع سجع، ارزش ادبی بیشتری دارد. از نمونه‌های زیبای سجع متوازی، مقدمه گلستان سعدی است:

منت خدای را عز و جل که طاعتش موجب قربت است و به شکر اندرش مزید نعمت.
هر نفسی که فرو می‌رود، ممد حیات است و چون برمی‌آید، مفرح ذات.

کلمات (قربت/نعمت) هم‌وزن و مشترک در حروف آخر، از نمونه‌های سجع متوازی است و (حیات/ذات) با وزن متفاوت اما مشترک در حروف آخر از نمونه‌های سجع مطرف هستند.

۲. سجع مطرف

"سجع مطرف" نوعی دیگر از سجع است که از کنار هم قرار دادن کلماتی تشکیل می‌شود که حروف آخرشان یکسان است، ولی هم‌وزن نیستند. کلمات دست/شکست با یکدیگر یک سجع مطرف ایجاد می‌کنند. نمونه سجع مطرف در شعر فارسی (قافیه درونی):

نه باغبان و نه بستان که سرو قامت تو
برست و ولوله در باغ و بوستان انداخت
«سعدی»

(باغبان و بوستان) یک سجع مطرف را ایجاد می‌کنند.


۳. سجع متوازن

نوعی دیگر از سجع است که با کنار هم قرار دادن کلمات هم‌وزن که حرف آخرشان مشترک نیست، تشکیل می‌شود. سجع متوازن در میان انواع سجع، ضعیف‌ترین موسیقی لفظی را داشته و طبعا ارزش ادبی کمتری نسبت به سجع متوازی و سجع مطرف دارد. کلمات کام و کار یک سجع متوازن را تشکیل می‌دهند. نمونه سجع متوازن در ادبیات فارسی:
 
در این چمن گل بی خار کس نچید، آری
چراغ مصطفوی با شرار بولهبیست
«حافظ»

(چراغ و شرار) یک سجع متوازن را تشکیل می‌دهند.
 

سجع در سطح جمله یا بیت

چنانکه گفته شد، سجع در سطح جمله یا بیت نیز امکان وقوع دارد. این حالت زمانی پیش می‌آید که همه کلمات یک مصرع با مصرع بعد از خود (یا یک جمله با جمله‌ای دیگر) به صورت جداگانه، یک سجع را تشکیل بدهند. انواع سجع در سطح جمله شامل موارد زیر می‌شود:

۱. ترصیع

زیباترین نوع سجع در سطح جمله یا بیت، "ترصیع" نام دارد. زمانی ترصیع اتفاق می‌افتد که تمام کلمات یک جمله یا مصرع با جمله یا مصرع بعد از خود هم هم‌وزن باشند و هم حروف پایانی آن‌ها مشترک باشد. در واقع تمام کلمات دو به دو با هم دارای سجع متوازی هستند. نمونه ترصیع در ادبیات فارسی:
زبانش توان ستایش نداشت
روانش گمان نیایش نداشت
«فردوسی»
بشر ماورای جلالش نیافت
بصر منتهای جمالش نیافت
«سعدی»

۲. موازنه

زمانی‌که دو جمله یا مصرع را بوسیله سجع‌های متوازن با یکدیگر هماهنگ کنیم، "صنعت موازنه" ایجاد می‌شود. در ترصیع دیدیم که کلمات هر مصرع با مصرع بعد از خود، یک سجع متوازی ایجاد می‌کردند. در موازنه، هر یک از کلمات یک مصرع با مصرع بعد، باید یک سجع متوازن ایجاد کنند.
نمونه موازنه در ادبیات فارسی:
ستاننده شهر مازندران
گشاینده بند هاماوران
«فردوسی»
گردون چه خواهد از من بیچاره ضعیف
گیتی چه خواهد از من درمانده گدا
«مسعود سعد»
 

تفاوت سجع با جناس

در این باره باید بگوییم که سجع و جناس، شباهت‌هایی با یکدیگر دارند؛ ولی در کل دو صنعت ادبی متفاوت هستند. شباهت سجع با جناس در این است که هر دو برای خوش‌آوا کردن جملات و ابیات به کار می‌روند و جزو صنعت‌های ادبی لفظی محسوب می‌شوند.
تفاوت سجع با جناس در تعریف سجع و جناس پنهان است:
  • به کلماتی که از نظر لفظی از یک جنس هستند، تا اندازه‌ای که انسان آن‌ها را یکی می‌پندارند، جناس می‌گویند؛ مانند خوار و خار
  • به کلماتی که چند حرف آخرشان مشترک است و هم‌وزن هستند، سجع می‌گویند؛ مانند: شکست و بست.

پس کلماتی که با یکدیگر یک جناس را می‌سازند از نظر ظاهری تفاوت بسیار کوچکی دارند و حتی در بسیاری موارد به یک شکل نوشته می‌شوند، ولی معنای متفاوتی دارند؛ نظیر شیر (حیوان) و شیر (خوراکی).

اما کلماتی که با یکدیگر یک سجع را تشکیل می‌دهند، از نظر ظاهری تفاوت‌های فاحشی دارند؛ نظیر ستایش و نیایش.

 

سجع در ادبیات

 

بیشتر بخوانید: معرفی کامل قالب شعری قصیده به همراه مثال


جمع‌ بندی

سجع یکی از آرایه‌های ادبی است که برای خوش‌آوا کردن به کار می‌رود. این آرایه ادبی در دو سطح کلمه و جمله ظهور می‌کند. سجع میان دو یا چند کلمه، سه نوع متفاوت دارد: سجع متوازی، سجع متوازن و سجع مطرف. سجع در جمله به دو نوع موازنه و ترصیع تقسیم می‌شود. در صورتی که تمایل به آشنایی بیشتر با آرایه‌های ادبی دارید، مطالعه مطلب معرفی کامل آرایه‌ های ادبی لفظی و معنوی را فراموش نکنید. حالا شما برایمان مثال‌های زیبایی از آثار ادبی فارسی بزنید که در آنها از سجع استفاده شده است. بخش نظرات و پرسش‌ها پل ارتباطی ما و شماست!

نوید اسحاقیان
وبگردی
ارسال نظر
نام:
ایمیل:
* نظر:
کلیه پاسخ هایی که توسط کارشناسان و متخصصان هر رشته به کاربران داده میشود کاملا حالت پیشنهادی دارند و نباید به عنوان تشخیص, تجویز, یا رهنمودهای تخصصی و قانونی تلقی شوند و در صورت لزوم شخصی بایستی حتما از منابع تخصصی تر مانند پزشکان متخصص, وکلا, و ... نیز کمک بگیرد. این مسئولیت کاملا بر عهده مخاطبان است که قبل از هر نوع تصمیم گیری یا اقدامی از صحت و مفید بودن این اطلاعات برای خود اطمینان حاصل کرده و صرفا با مسئولیت خودشان به این پیشنهادات عمل کنند.
کلیه سوالات توسط کارشناسان رشته مربوط به هر مطلب پاسخ داده میشود.
به سوالات تکراری, خارج از موضوع, و غیرقابل انتشار پاسخ داده نمیشود.
چهره‌ها در ستاره