جوهر در فلسفه ارسطو چیست؟

جوهر در فلسفه ارسطو یکی از مهمترین نظریه‌های منطق تاریخ است. ارسطو که شاگرد بزرگ افلاطون بود، توانست به کمک این نظریه‌ها، علم منطق را به جهان معرفی کند.

جوهر و عرض در فلسفه ارسطو چیست؟
ستاره | سرویس علوم – یکی از بزرگترین فیلسوفان جهان را می‌توان ارسطو نامید. او که یکی از شاگردان افلاطون به شمار می‌آید، اولین کسی بود که جهان را با علم منطق آشنا کرد. یکی از مهمترین نظریه‌های ارسطو، نظریه جوهر و عرض است. در این مطلب ضمن معرفی ارسطو، به تشریح جوهر و عرض در فلسفه ارسطو خواهیم پرداخت.

ارسطو کیست؟

ارسطو یا ارسطاطالیس ملقب به معلم اول، در سال ۳۸۴ قبل از میلاد مسیح در شهر استاگیروس به دنیا آمد. او در ۱۸ سالگی به آکادمی افلاطون در آتن رفت و بیست سال درآنجا مشغول تحصیل شد. ارسطو و استادش افلاطون و سقراط از مهمترین فیلسوفان یونان باستان هستند. او از شاگردان مهم افلاطون شد و پس از مرگ افلاطون آموزشگاه خود را به نام لایسیوم تاسیس کرد. ارسطو آثار مهمی در طول عمرش برجای گذاشت. کتب او در رشته‌های فیزیک، متافیزیک، شعر، منطق، علم بیان، زیست‌شناسی، اخلاق و سیاست نوشته شده اند.

ارسطو اولین کسی بود که منطق را تدوین کرد. او منطق را ابزاری برای درست اندیشیدن می‌دانست. منطق علمی است که با چهارچوب ویژه‌ و قوائدی که دارد به ما کمک می‌کند تا اول درست بیاندیشیم و سپس درست سخن بگوییم. اکثر انسان‌ها، علم بر گفتار یا تفکر غلط خود ندارند یا آن را صحیح می‌پندارند، اما با دانستن علم منطق هر انسان می‌تواند تفکر غلط یا باطل را تشخیص دهد و آن را بشناسد، با چنین شناختی می‌توانیم راه اندیشه را بر خود هموار سازیم و از تفکرات و سخنان غلط بپرهیزیم.

انگیزه ارسطو برای تدوین منطق جلوگیری از فریب های کلامی و ترفندهای سوفیست‌ها بود. سوفیست‌ها گروهی بودند که با دریافت پول در دادگاه‌ها هر متهمی را تبرئه می‌کردند، این گروه در شهرهای مختلف سفر می‌کردند و علم مغالطه یا سفسطه را به جوانان آموزش می‌داند و از آنها هزینه‌های بسیاری دریافت می‌کردند. او با تدوین علم منطق توانست نشان دهد که مغالطه چیست وسوفیست‌ها به چه شکل سخنان کذب خود را در کالبد صداقت ارائه می‌دهند و راه مقابله با این سفسطه‌‌ها چیست.

جوهر در فلسفه ارسطو چیست؟

جوهر و عرض یکی از مهمترین مباحث منطق است که ما سعی می‌کنیم در این مقاله به طور مختصر به آن بپردازیم. 

جوهر در فلسفه ارسطو همان ذات است که هیج تغییری در آن رخ نمی‌دهد اما در مقابل آن عرض وجود دارد که به راحتی می‌تواند دگرگون شود. جوهر همیشه ثابت و پایدار است و برای وجود خودش نیاز به وجود غیر ندارد اما عرض برای وجودش نیاز به وجود غیر دارد. اصطلاحا در فلسفه می‌گویند: جوهر مستقل و عرض قائم به غیر است.

برای آسان تر شدن فهم این موضوع چند مثال می‌آوریم:

تمثیل مثلث

یک مثلث آبی را تصور کنید، حالا رنگ آبی را از مثلث حذف کنید، آیا مثلث هنوز در ذهن شما وجود دارد؟ بله، یک مثلث بی‌رنگ وجود دارد. حالا سه ضلع را از مثلث حذف کنید، اکنون از مثلث چه مانده است؟ هیچ! همانطور که مشاهده کردید، رنگ برای مثلث یک عرض به شمار می‌آید زیرا رنگ قائم به وجود یک موجود دیگر است یعنی حتما یک مثلثی هست که رنگ بر آن سوار شده و ما مثلث آبی را تصور می‌کنیم. به راحتی می‌توان این عرض (رنگ) را از مثلث گرفت بدون اینکه در وجود مثلث خللی وارد شود. اما اگر سه‌ضلعی بودن را از مثلث بگیریم دیگر از مثلث چیزی نمی‌ماند. پس سه‌ضلعی بودن، جوهر و ذات آن مثلث بوده و رنگ آبی عرض آن مثلث است زیرا رنگ قائم به جسم دیده می‌شود.

جوهر و عرض در فلسفه ارسطو چیست؟


بیشتر بخوانید: بیوگرافی ویلهم هگل فیلسوف آلمانی+ فلسفه هگل


مثالی دیگر

ابتدا باید به این سوالات پاسخ دهیم: قلم منظورمان از قلم چیست؟ چه خصوصیاتی باعث قلم شدن قلم هستند؟ چه خصوصیاتی را اگر از قلم حذف کنیم قلم بودن آن از بین می‌رود؟

اگر رنگ قلم را عوض کنیم هنوز قلم وجود دارد و اگر نوع قلم را مثلا از خودکار به خودنویس تغییر دهیم هنوز قلم از بین نرفته است. اینها خصوصیاتی هستند که قائم به وجود قلم اند؛ یعنی ویژگی‌هایی که سوار بر وجود قلم هستند و می‌توان آنها را از قلم گرفت درحالی‌که در خود قلم خللی وارد نشود. این ویژگی‌ها را را «عرض» می‌نامیم. اگر یک قلم جسم نداشته باشد اصلا نمی‌توان آن را تصور کرد؛ در نتیجه وجود ندارد، لذا جسم برای قلم «جوهر» است. اگر جسم را از قلم بگیریم دیگر چیزی نیست که بتوانیم آن را ببینیم، پس جسم برای قلم قائم به چیزی نیست بلکه خودش مستقل است.

یک انسان کودک است، جوان می‌شود، پیر می‌شود و می‌میرد، اما در میان این همه دگرگونی (کودکی، جوانی، پیری) همیشه انسان است. تمام این تغییرات در یک انسان رخ ‌می‌دهد یعنی انسان بودن در این تغییرات ثابت است و زمینه‌ای برای دگرگونی‌هاست. هر زمان که ما از تغییر سخن می‌گوییم، تغییر «یک چیز» است پس همیشه چیزی باید باشد که تغییر در آن رخ دهد. آنچه پایدار است و زمینه برای تغییرات فراهم می‌کند، همان «جوهر» است. ارسطو در پاسخ اینکه جوهر دقیقا چیست پاسخ می‌دهد: جوهر، ساختار منظم درونی هر شیء است که صورت آن شیء را تشکیل می‌دهند. مهمترین خصوصیت جوهر، قائم به خود بودن است یعنی ساختاری است که بر چیزی سوار نمی‌شود.

اقسام جوهر در فلسفه ارسطو

حکمای قدیم به تبع ارسطو، جوهر را بر پنج قسم می‌دانند:

  • عقل
  • نفس
  • ماده
  • هیولا
  • صورت

برای واضح شدن این پنج قسم نیاز به توضیحات مفصلی است، لذا تنها به نام بردن اکتفا می‌کنیم.

وقتی می‌گوییم هوا سرد، گرم، یا معتدل است، در واقع هوا در این گزاره ها ثابت بوده و تنها عرض‌های آن تغییر می‌کند؛ پس هوا به مثابه همان جوهر است و گرمی و سردی عرض آن به شمار می‌آید.


بیشتر بخوانید: بیوگرافی کارل گوستاو يونگ ، فیلسوف بزرگ سوئیسی


سخن پایانی

همانطور که گفته شد، وقتی ما می‌گوییم «من»، این من یک جوهر به شمار می‌آید که ثابت و همیشه در دسترس بوده و هر انسانی تا زنده است این واژه را برای خود به کار می‌برد و تغییرات جسمی در این من خللی ایجاد نمی‌کند. اگر جسم هرکس به شکل کامل دگرگون شود بازهم فرد خودش را من خطاب می‌کند. اگر روحیات روانی ما نیز تغییر کند بازهم خود را «من» خطاب می‌کنیم. یکی دیگر از بزرگان فلسفه را می‌توان نیچه دانست. پیشنهاد می‌کنیم برای آشنایی بیشتر با این فیلسوف بزرگ، مطلب “بیوگرافی فریدریش نیچه” را نیز مطالعه کنید. در پایان، مشتاق دریافت نظرات و دیدگاه‌های شما درباره ارسطو و نظریه جوهر و عرض هستیم.


ستاره
Logo