فال حافظ

تاریخ انتشار: ۱۸ اسفند ۱۳۹۷ - ۱۲:۰۰
کد خبر: ۲۹۹۰۸
آواز ابوعطا یکی از متعلقات دستگاه شور است که خود دارای گوشه‌های مهمی با نام‌های سَیَخی، حجاز، چهارباغ و ... بوده و به طور کلی حس و حال آن غم انگیز و سوزناک است.
آشنایی با آواز ابوعطا و گوشه‌های آن
ستاره | سرویس فرهنگ و هنر - پایه و اساس موسیقی ایرانی را ردیف تشکیل می‌دهد. ردیف موسیقی ایرانی شامل هفت دستگاه موسیقی اصلی با نام‌های شور، نوا، سه گاه، چهارگاه، همایون، راست پنجگاه و ماهور و پنج آواز فرعی با نام‌های ابوعطا، افشاری، دشتی، بیات ترک و اصفهان است. با خواندن مقالات قبلی سایت ستاره می‌توانید با هفت دستگاه موسیقی ایرانی آشنا شوید. در این مقاله نیز قصد داریم شما را با آواز ابوعطا آشنا کنیم.


آشنایی با آواز ابوعطا

آواز ابوعطا یکی از آواز‌های فرعی موسیقی ایرانی است و از متعلقات دستگاه شور به حساب می‌آید. این آواز از درجه‌ی دوم شور آغاز می‌شود. مثلا اگر شور سل داشته باشیم آواز ابوعطا از لا شروع می‌شود. در ادامه با سایر ویژگی‌های این دستگاه آشنا خواهید شد:

  • نت ایست در آواز ابو عطا همان نت شروع است.
  • نت شاهد آواز ابوعطا درجه‌ی چهارم شور است. مثلا اگر شور سل داشته باشیم درجه‌ی چهارم آن می‌شود دو، پس نت شاهد ابوعطا نت دو می‌شود.
  • اصلی‌ترین گوشه‌ی این آواز گوشه‌ی حجاز است که اوج ابوعطا نامیده می‌شود که در ادامه بیشتر با آن آشنا خواهید شد.
  • در ابوعطا بر خلاف شور نت پنجم متغیر نیست و دارای اهمیت کمی است.
  • در ملودی گردانی ابوعطا بیشتر توجه در فاصله‌ی درجات دوم و چهارم شور است و گا‌ها یک توقف کوتاه و گذرا روی درجه‌ی سوم دارد.
  • در آواز ابوعطا معمولا پس از گردش در گوشه‌های مختلف با فرود به محور اصلی دستگاه شور خاتمه می‌یابد که همین امر یکی از دلایل تعلق ابوعطا به شور است.
  • به طور کلی اجرای آواز ابوعطا از درآمد ابوعطا آغاز می‌شود، به گوشه حجاز می‌رود و نهایتاً به محور اصلی دستگاه شور فرود می‌آید؛ در این مسیر درآمد ابوعطا تکرار نمی‌شود و این امر در کنار فرود به شور، وابستگی ابوعطا به شور را نشان می‌دهد.
  • آواز ابوعطا را گاه با نام‌های سارنج، سرنی و دستان عرب نیز معرفی می‌کنند.
  • در موسیقی بومی ایرانی آواز ابوعطا بسیار رایج است.

آشنایی با آواز ابوعطا و گوشه‌های آن

 

تاریخچه‌ای از آواز ابوعطا

ریشه‌ی نامگذاری این آواز به نام ابوعطا مشخص نیست. فرصت الدوله شیرازی گفته که آواز ابوعطا همان سارنج است و ابوعطا را قسمتی از فرود شور دانسته است.
فردی به نام گن ایچی تسوگه ارتباط بین ابوعطا با یکی از راگا‌های هندی به نام سارنگ را مطرح کرده است. ولی با این حال لغت سارنگ یا سارنج در منابع قدیمی موسیقی ایرانی دیده نمی‌شود و حدس زده می‌شود که نام ابوعطا از دوران ناصری رواج یافته است.


نام گوشه‌های ابوعطا

  • سَیَخی
  • حجاز
  • چهارباغ (دارای یک ریتم سه ضربی آهسته است و می‌تواند به عنوان یک درآمد برای گوشه‌ی حجاز باشد.)
  • گبری (این گوشه در پرده‌های حجاز نیز اجرا می‌شود و دارای یک روند نزولی از درجه‌ی پنجم به نت پایه‌ی شور است. این گوشه معمولاً با اشعاری در بحر هَزَج مُسَدَّس مقصور (بر وزن مَفاعیلُن مفاعیلن مفاعیل) و بیشتر با دوبیتی‌های باباطاهر خوانده می‌شود.)
  • کرشمه در ابوعطا
  • دوبیتی در ابوعطا
  • بسته نگار در ابوعطا
  • رامِکلی (این گوشه را داریوش طلایی به عنوان گوشه‌ای در ابوعطا دانسته)


محمدرضا لطفی

 

مهم‌ترین گوشه‌ی ابوعطا (حجاز)

  • حجاز مهم‌ترین گوشه‌ی ابوعطا نامیده می‌شود که از نظر اهمیت با خود آواز ابوعطا برابری می‌کند؛ به گونه‌ای که در برخی موسیقی‌ها مانند موسیقی ترکی و عربی به عنوان یک مقام موسیقی شناخته شده و بسیار کاربرد دارد.
  • حجاز از نظر مد با ابوعطا تفاوت دارد. نت ایست حجاز و ابوعطا هر دو نت پایه‌ی شور است، اما نت شاهد در حجاز درجهٔ پنجم شور است و بیشتر ملودی بین درجات چهارم و هشتم شور متمرکز است (به جز در زمان فرود از حجاز، که دانگ اول شور به کار گرفته می‌شود).
  • حجاز خود دارای اوج است و اوج در درجه‌ی ششم شور رخ می‌دهد و اگر ملودی بالارونده باشد این درجه ربع پرده بالا برده می‌شود (اما این کاربرد چنان خاص است که به این درجه لفظ نت متغیر اطلاق نمی‌شود).
  • در حجاز جهش‌های بزرگ مثل چهارم و پنجم درست وجود دارد برخلاف ابوعطا که حداکثر جهش‌ها در فاصله‌ی سوم است.
  • در هنگام اجرای آواز ابوعطا طولانی‌ترین گوشه، حجاز است و اوج آواز ابوعطا در گوشهٔ حجاز (و گاهی با کمک گرفتن از گوشه عشاق) شکل می‌گیرد.
  • گوشهٔ حجاز از نظر نت شاهد و نت خاتمه با آواز دشتی (که آن هم از متعلقات دستگاه شور است) یکسان است و از نظر احساسی نیز تا حدی به آن نزدیک است، ولی مهم‌ترین وجه تمایز آوازدشتی با حجاز در آن است که در دشتی نت شاهد (درجهٔ پنجم شور) نت متغیر بوده و در حالت پایین‌رونده ربع پرده بم‌تر می‌شود، اما در حجاز این نت کمتر حالت متغیر دارد؛ همچنین، درجهٔ سوم شور در حجاز اهمیت بیشتری دارد تا در دشتی.


آشنایی با آواز ابوعطا و گوشه‌های آن


هرمز فرهت با اشاره به این تفاوت‌ها، ذکر می‌کند که تنها دلیل این که حجاز جزئی از ابوعطا دانسته می‌شود (و نه برعکس) این است که در موسیقی ایرانی سیر کلی اجرا از نت‌های بم‌تر به زیرتر است و در نتیجه قطعات با ابوعطا شروع شده و بعد به حجاز می‌رسند و به همین دلیل نامشان را از گوشه‌ای که از آن شروع شده‌اند، می‌گیرند. با این وجود، او گوشهٔ حجاز را به دلیل گستردگی‌اش و میزان اوجی که می‌گیرد یکی از برجسته‌ترین و جذاب‌ترین گوشه‌ها در ردیف موسیقی ایرانی نامیده‌است.


حس و حال آواز ابوعطا

ابوعطا را یک آواز غم انگیز و سوزناک معرفی می‌کنند و کمی به حس و حال دستگاه شور نزدیک است. برخی از موسیقی‌های مذهبی ایران مانند اذان، یا قرائت قرآن در گوشه حجاز ابوعطا اجرا می‌شوند به همین دلیل حس و حال این گوشه به حال و هوای عربی توصیف می‌شود.

 تصنیف های مهم در ابوعطا 

برخی از تصنیف های مهم و ماندگار که در آواز ابوعطا خوانده شده‌اند عبارتند از:

  • در دل آتش غم رخت تا که خانه کرد
  • بهار دلکش رسید و دل بجا نباشد
  • دستی نگیرد دست من
  • در کنج دلم عشق کسی خانه ندارد‌ای ساقی سرمستان
  • اشکم دونه دونه
  • دل بردی از من به یغما‌ ای که به پیش قامتت
  • دل هوس سبزه و صحرا ندارد
  • ترمه و اطلس بیارین
  • با قلب من بازی نکن‌ای خوب خوب
  • ساقی بازم می‌بده نگو بسه
  • توی ماشینم، ولی شاد و غزل خون می‌رویم

در پایان تصنیف بهار دلکش در آواز ابوعطا با صدای سالار عقیلی را باهم گوش می‌کنیم تا بیشتر با حس و حال ابوعطا آشنا شوید.

متن تصنیف
بهار دلکش رسید و دل بجا نباشد
از اینکه دلبر دمی بفکر ما نباشد
در این بهار‌ای صنم بیا و آشتی کن
که جنگ و کین با من حزین روا نباشد
صبحدم بلبل بر درخت گل بخنده می‌گفت:
مه جبینان را نازنینان را وفا نباشد
اگر تو با این دل حزین عهد و بستی
حبیب من با رقیب من چرا نشستی
چرا عزیزم دل مرا از کینه خستی
بیا بر برم از وفا‌ای جان‌ای مه نخشب
تازه کن عهدی که با ما بستی

 

نظرات خود را از طریق بخش "ارسال نظر" در پایین همین صفحه برای ما ارسال کنید تا ما آن را با سایر کاربران ستاره به اشتراک بگذاریم.

ساغر شفیعی
وبگردی
ارسال نظر
نام:
ایمیل:
* نظر:
کلیه پاسخ هایی که توسط کارشناسان و متخصصان هر رشته به کاربران داده میشود کاملا حالت پیشنهادی دارند و نباید به عنوان تشخیص, تجویز, یا رهنمودهای تخصصی و قانونی تلقی شوند و در صورت لزوم شخصی بایستی حتما از منابع تخصصی تر مانند پزشکان متخصص, وکلا, و ... نیز کمک بگیرد. این مسئولیت کاملا بر عهده مخاطبان است که قبل از هر نوع تصمیم گیری یا اقدامی از صحت و مفید بودن این اطلاعات برای خود اطمینان حاصل کرده و صرفا با مسئولیت خودشان به این پیشنهادات عمل کنند.
کلیه سوالات توسط کارشناسان رشته مربوط به هر مطلب پاسخ داده میشود.
به سوالات تکراری, خارج از موضوع, و غیرقابل انتشار پاسخ داده نمیشود.
چهره‌ها در ستاره