تفسیر سوره بقره (آیات معروف حاجت روایی، قصه ها و روایات تاریخی)

تفسیر سوره بقره همراه با آیات معروف، داستان‌های قرآنی، نکات تفسیری و روایات تاریخی به زبانی روان و کاربردی را از اینجا بخوانید.

سوره بقره طولانی‌ترین سوره قرآن است و مجموعه‌ای از مهم‌ترین مفاهیم اعتقادی، اخلاقی، احکام، داستان‌های قرآنی و نکات تربیتی را در خود جای داده است. در این مطلب، تفسیر سوره بقره به زبان ساده را با نگاهی روان و کاربردی بررسی می‌کنیم؛ از آیات معروفی مانند آیت‌الکرسی گرفته تا قصه‌های عبرت‌آموز و روایات تاریخی تا درک عمیق‌تری از پیام‌ها و درس‌های این سوره ارزشمند به دست آورید.

آنچه در این مطلب خواهید خواند... نمایش

نکات کلیدی سوره بقره

در پاسخ به این سوال که سوره بقره چند آیه دارد باید گفت این سوره دارای ۲۸۶ آیه است.
در مدینه بر پیامبر نازل شده است.
بزرگترین سوره قرآن کریم است.
تقریبا دو جزء و نیم از کل قرآن را در برمی‌گیرد.
داستان «ایراد‌های بنی اسرائیلی» که تبدیل به ضرب المثل شده در این سوره بیان شده است.
به ترتیب کتابت قرآن، دومین سوره و به ترتیب نزول، هشتاد و هفتمین سوره به شمار می‌رود.
اولین سوره از سوره‌های ۲۹ گانه‌ای است که با حروف مقطعه آغاز شده است.
در متون روایی، «بقره» به ویژه فراز «آیة الکرسی»، قُلّه قرآن معرفی شده است.

وجه تسمیه و نام های دیگر سوره بقره

بقره به معنای گاو ماده است. نام این سوره، به داستان گاو در سوره بقره اشاره دارد که در آیات ۶۷ تا ۷۳، از آن سخن به میان آمده است. همچنین نام های دیگر بقره «فسطاط القرآن» و «سَنام القرآن» است. از سوی دیگر این سوره و سوره آل عمران را با هم، «زَهراوان» می نامند.

محتوای سوره بقره

به نوشته تفسیر نمونه، بقره به لحاظ موضوعات مورد بحث، سوره جامعی است. این سوره هم از اصول عقاید سخن گفته و هم احکامِ مسائلِ عبادى، اجتماعى، سياسى و اقتصادى را مطرح کرده است. مطالب مطرح شده در این سوره به شرح زیر است:

توحيد و شناسايى خدا
معاد و زندگى پس از مرگ
اعجاز قرآن و اهميت آن
يهود و منافقان و اقدامات‌ آنها در برابر اسلام
تاريخ پيامبران بزرگ، به ویژه حضرت ابراهيم (ع) و حضرت موسى (ع)
احکام نماز
احکام روزه
جهاد در راه خدا
حج و تغيير قبله
ازدواج و طلاق
احكام تجارت و دِين
احكام رِبا
انفاق در راه خدا
قصاص
گوشت‌هاى حرام
قمار
شراب
احكام وصيت

آیات معروف سوره بقره

برای درک بهتر خلاصه تفسیر سوره بقره لازم است با آیات معروف این سوره آشنا باشید. در ادامه معروف ترین آیات سوره بقره را مشاهده میکنید.

آیة الکرسی (آیه ۲۵۵)

برای این که مهمترین خواص آیه الکرسی را بدانید با ستاره همراه باشید.

آیه قبله (آیه ۱۴۴)

این آیه به تغییر قبله مسلمانان از بیت المقدس، به سوی مسجدالحرام فرمان می‌دهد.

«قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ»

«نگريستن ات را به اطراف آسمان مى‌بينيم. تو را به سوى قبله‌اى كه مى‌پسندى مى‌گردانيم. پس روى به جانب مسجدالحرام كن.»

بلندترین آیه قرآن (آیه ۲۸۲)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَىٰ أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ ۚ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ ۚ وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ ۚ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا ۚ فَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ ۚ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ ۖ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَىٰ ۚ وَلَا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا ۚ وَلَا تَسْأَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَىٰ أَجَلِهِ ۚ ذَٰلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ وَأَدْنَىٰ أَلَّا تَرْتَابُوا ۖ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلَّا تَكْتُبُوهَا ۗ وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ ۚ وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ ۚ وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ ۗ وَاتَّقُوا اللَّهَ ۖ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ ۗ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

ای اهل ایمان! چنانچه وامی به یکدیگر تا سر آمد معینی، دادید، لازم است آن را بنویسید. و باید نویسنده ای [سَنَدش را] در میان خودتان به عدالت بنویسد. و نباید هیچ نویسنده ای از نوشتن سند همان گونه که خدا [بر اساس قوانین شرعی] به او آموخته است، دریغ ورزد. او باید بنویسد، و کسی که حقْ به عهده اوست باید [کلامش را جهت تنظیم سند برای نویسنده] املا کند، و از خدا که پروردگار اوست پروا نماید و از حق چیزی را نکاهد. و اگر کسی که حق به عهده اوست، سفیه یا ناتوان باشد، یا [به علتی] نتواند املا کند، ولیّ و سرپرست او به عدالت املا کند. و دو شاهد از مردانتان را [بر این حق] شاهد بگیرید، و اگر دو مرد نبود، یک مرد و دو زن را از میان شاهدانی که می پسندید، شاهد بگیرید تا اگر یکی از آن دو زن [واقعیت را] فراموش کرد، آن دیگری او را یادآوری کند. و شاهدان هنگامی که [برای ادای شهادت] دعوت شوند [از پاسخ دعوت] امتناع نورزند، و از نوشتن [سندِ وام] تا سرآمد معیّنش، کوچک باشد یا بزرگ، ملول نشوید، این [کار] نزد خدا عادلانه تر و برای اقامه شهادت پابرجاتر، و به اینکه [در جنس وام، اندازه آن و زمان پرداختش] شک نکنید [و ستیز و نزاعی پیش نیاید،] نزدیک تر است. مگر آنکه داد و ستدی نقدی باشد که آن را میان خود دست به دست می کنید، در این صورت بر شما گناهی نیست که آن را ننویسید. و هرگاه داد و ستد کنید، شاهد بگیرید. و نباید به نویسنده و شاهد زیان برسد و اگر زیان برسانید، خروج از اطاعت خداست که گریبان‌گیر شما شده است و از خدا پروا کنید و خدا [احکامش را] به شما می آموزد و خدا به همه چیز داناست.

آمن الرسول (آیات ۲۸۵ و ۲۸۶)

آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْهِ مِن رَّبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللّهِ وَ مَلآئِكَتِهِ وَ كُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ لاَنُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِّن رُّسُلِهِ وَ قَالُواْ سَمِعْنَا وَ أَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَ إِلَيْكَ الْمَصِيرُ * لاَيُكَلِّفُ اللّهُ نَفْسًا إِلاَّ وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَ عَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لاَتُؤَاخِذْنَا إِن نَّسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلاَ تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلاَ تُحَمِّلْنَا مَا لاَطَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَآ أَنتَ مَوْلاَنَا فَانصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ

پیامبر خود به آنچه از جانب پروردگارش به او نازل شده ایمان دارد و همه مؤمنان به خدا و فرشتگانش و کتاب هایش و پیامبرانش ایمان دارند. میان هیچ یک از پیامبرانش فرقی نمی نهیم. گفتند: شنیدیم و اطاعت کردیم، ای پروردگار ما آمرزش تو را خواستاریم که سرانجام همه به سوی توست. خدا هیچ کس را جز به اندازه طاقتش مکلف نمی کند نیکی های هر کس از آن، خود اوست و بدی هایش از آن خود اوست. ای پروردگار ما اگر فراموش کرده ایم یا خطایی کرده ایم ما را بازخواست مکن ای پروردگار ما، آن گونه که بر امت های پیش از ما تکلیف گران نهادی، تکلیف گران بر ما منه و آنچه را که طاقت آن نداریم. بر ما تکلیف مکن گناه ما ببخش و ما را بیامرز و بر ما رحمت آور تو مولای ما هستی پس ما را بر گروه کافران پیروز گردان. پیامبر به آنچه از پروردگارش به او نازل شده، ایمان آورده، و مؤمنان همگی به خدا و فرشتگان و کتاب ها و پیامبرانش، ایمان آورده اند [و بر اساس ایمان استوارشان گفتند:] ما میان هیچ یک از پیامبران او فرق نمی گذاریم. و گفتند: شنیدیم و اطاعت کردیم، پروردگارا! آمرزشت را خواهانیم و بازگشت [همه] به سوی توست. خدا هیچ کس را جز به اندازه توانایی اش تکلیف نمی کند. هر کس عمل شایسته ای انجام داده، به سود اوست، و هر کس مرتکب کار زشتی شده، به زیان اوست. [مؤمنان گویند:] پروردگارا! اگر فراموش کردیم یا مرتکب اشتباه شدیم، ما را مؤاخذه مکن. پروردگارا! تکالیف سنگینی برعهده ما مگذار، چنان که بر عهده کسانی که پیش از ما بودند گذاشتی. پروردگارا! و آنچه را به آن تاب و توان نداریم بر ما تحمیل مکن؛ و از ما درگذر؛ و ما را بیامرز؛ و بر ما رحم کن؛ تو سرپرست مایی؛ پس ما را بر گروه کافران پیروز فرما.

آیه استرجاع (بخشی از آیه ۱۵۶)

«…الَّذِینَ إِذَا أَصَابَتْهُم مُّصِیبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلهِ وَ إِنَّا إِلَیهِ رَ‌اجِعُونَ»

«…[صابران] كسانی [هستند] كه چون مصیبتی به آنان برسد، می‌گویند: «ما از آنِ خدا هستیم، و به سوی او باز می‌گردیم»

قصه‌ها و روایت‌های تاریخی سوره بقره

داستان آفرینش آدم آیات ۳۰ تا ۳۹
داستان شجره ممنوعه آیات ۳۵ تا ۳۷
داستان گرفتاری بنی‌اسرائیل از آیات ۴۰ تا ۶۶:
نجات از فرعون آیات ۴۹-۵۰
گوساله پرستی بنی‌اسرائیل آیات ۵۱-۵۴ و نیز آیات ۹۲-۹۳
درخواست بنی‌اسرائیل برای رؤیت خدا آیات ۵۵-۵۶
تبدیل کلمات آیات ۵۸-۵۹
اعجاز دوازده چشمه آیه ۶۰
درخواست غذا‌های متعدد و بینوایی بنی‌اسرائیل آیه ۶۱
میثاق بنی‌اسرائیل آیات ۶۳-۶۴ (همچنین آیات ۸۳-۸۵)
نافرمانی در روز شنبه آیات ۶۵-۶۶
داستان گاو بنی‌اسرائیل از آیات ۶۷ تا ۷۴.
داستان هاروت و ماروت در آیه ۱۰۲
ابتلاء ابراهیم و تولیت بازسازی کعبه آیات ۱۲۴-۱۲۷
تغییر قبله در زمان پیامبر آیات ۱۴۲-۱۵۰
داستان طالوت و جالوت آیات ۲۴۶ تا ۲۵۱
محاجه ابراهیم درباره مرگ آیه ۲۵۸
ابراهیم و مشاهده احیاء پرندگان کشته شده آیه ۲۶۰
داستان عُزَیر در آیه ۲۵۹

فضیلت سوره بقره در روایات

پیامبر اکرم (ص) درباره فواید سوره بقره فرموده است:

هر کس بقره را بخواند درود و رحمت خدا بر اوست و خدا پاداش کسی را به او می دهد که یک سال در راه خدا جنگیده باشد و از اسلام دفاع کرده باشد.
هر کس ۴ آیه از اول بقره و آیة الکرسی را با دو آیه بعد از آن و ۳ آیه آخر بقره را تلاوت کند هیچ بدی و ناراحتی در جان و مال خود نبیند و شیطان به وی نزدیک نشود و قرآن را فراموش نکند.
خالی ترین خانه [از خیر] خانه ای است که در آن بقره خوانده نشود، بقره سوره ای است که محل اجتماع قرآن است.
خطاب به اُبی بن کعب: ای اُبی! مسلمانان را به فراگیری این سوره فراخوان که در فراگیری اش برکت و در رها ساختن آن حسرت است و ساحران راهی برای نفوذ در بقره ندارند.
هر کس بقره را در خانه خود قرائت کند سه روز آن خانه از گزند شیطان در امان است و همچنین اگر یک شب آن را در خانه خود تلاوت کند، سه شب آن خانه از آسیب شیطان محفوظ است و شیطان داخل آن خانه نمی گردد. برای افزایش برکت در خانه، توصیه می‌شود ختم سوره یاسین را نیز انجام دهید، چرا که این ختم آثار معنوی فراوانی دارد.

امام صادق (ع) نیز درباره فضایل و عجایب سوره بقره فرموده است:

هر کس بقره و آل عمران را بخواند در روز قیامت این دو سوره مانند دو قطعه ابر یا دو عبا و یا دو سایبان بر او سایه می افکنند.
اگر این سوره را بنویسند و با خود دارند همه دردها زائل شود و اگر بر محموم بندند تب او از بین برود و اگر بر کودک بندند از شیر به آسانی گرفته شود .
اگر این سوره را هفت بار بر مصروع یا دیوانه بخوانند یا بنویسند و بر گردنش ببندند شفا یابد.

آثار و برکات سوره بقره

از جمله مهمترین آثار و برکات بقره به شرح زیر است:

دور شدن شیطان

بر اساس روایتی از پیامبر اکرم (ص) این سوره برترین سوره قرآن است و هر کس آن را در منزل خود قرائت کند تا سه شب شیطان وارد خانه اش نمی شود.

ایجاد برکت

طبق فرموده پیامبر (ص) فرا گرفتن بقره موجب برکت و رها کردن آن موجب حسرت خواهد بود.

رفع سحر

پیامبر به ابی بن کعب فرموده است که این سوره از جمله سوره هایی است که ساحران و افسونگران راهی برای نفوذ در آن را ندارند.

درمان تب

از امام صادق (ع) نقل شده است: اگر کسی با ایمان، بقره را بنویسد و بر فردی که تب دارد ببندد تب او زائل خواهد شد.

درمان ترس

از امام صادق (ع) منقول است: اگر کسی، با ایمان بقره را بنویسد و با آب باران بشوید و به فرد ترسو بدهد ترس او زائل می شود.

رسیدن به حاجت

هر کس بعد از نماز صبح پیش از آن که سخن گوید آیه ۱۳۷ بقره را هفت مرتبه بخواند، خداوند در آن روز همه نیاز او را برطرف می کند و اگر آن را خفظ کند و بعد از هر نماز واجب بخواند محتاج هیچ کسی نخواهد شد.

«فَإِنْ آمَنُواْ بِمِثْلِ مَا آمَنتُم بِهِ فَقَدِ اهْتَدَواْ وَّ إِن تَوَلَّوْاْ فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللّهُ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ»

زیاد شدن روزی

زمانی که حاجتی را از خدا می خواهید قبل از بیان آن حاجت ابتدا وضو گرفته و قبل از آن که نماز بخوانید و سخنی بگویید هفت مرتبه آیه ۱۸۶ سوره بقره را بخوانید و بعد از نماز هم هفت مرتبه این آیه را بخوانید مطمئن باشید که خداوند حاجت شما را برآورده ساخته و روزی شما را زیاد می کند.

«وَ إِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُواْ لِي وَ لْيُؤْمِنُواْ بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ»

گشایش کارها

هر کس آیه ۱۸۶ سوره بقره را با نیت خالص و توجه به خدا و معنی آن بخواند کار بسته او گشایش خواهد یافت.

«وَ إِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُواْ لِي وَ لْيُؤْمِنُواْ بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ»

بیدار شدن در وقت معین

اگر می خواهید که بدون تنظیم کردن ساعت زنگدار سر ساعت مشخصی بیدار شوید آیه ۱۲۵ سوره بقره را در وقت خواب با نیت خالص و توجه به خدا و معنی آن بخوانید و از خداوند متعال درخواست کنید که در وقت معینی از خواب بیدار شوید.

«وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَ أَمْنًا وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى وَ عَهِدْنَا إِلَىٰ إِبْرَاهِيمَ وَ إِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَ الْعَاكِفِينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ»

«و (به خاطر بیاورید) هنگامی که خانه کعبه را محل بازگشت و مرکز امن و امان برای مردم قرار دادیم و (برای تجدید خاطره) از مقام ابراهیم، عبادتگاهی برای خود انتخاب کنید و ما به ابراهیم و اسماعیل امر کردیم که خانه مرا برای طواف‌کنندگان و مجاوران و رکوع‌کنندگان و سجده‌کنندگان، پاک و پاکیزه کنید»

تفرقه افراد خلافکار

اگر با ایمان آیه ۲۴۹ سوره بقره را با نیت خالص و توجه به خدا و معنی آیه با زعفران و گلاب بنویسید و با آب باران بشویید و به جماعتی دهید که برای کار نامناسب و خلافی جمع شده باشند آن جمع از هم پراکنده خواهد شد.

«فَلَمَّا فَصَلَ طَالُوتُ بِالْجُنُودِ قَالَ إِنَّ اللّهَ مُبْتَلِيكُم بِنَهَرٍ فَمَن شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَن لَّمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلاَّ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ فَشَرِبُواْ مِنْهُ إِلاَّ قَلِيلاً مِّنْهُمْ فَلَمَّا جَاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُواْ مَعَهُ قَالُواْ لاَ طَاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجَالُوتَ وَجُنودِهِ قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُم مُّلاَقُو اللّهِ كَم مِّن فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللّهِ وَ اللّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ»

«و هنگامی که طالوت (به فرماندهی لشکر بنی اسرائیل منصوب شد و) سپاهیان را با خود بیرون برد، به آنها گفت: «خداوند، شما را به وسیله یک نهر آب، آزمایش می‌کند آنها (که به هنگام تشنگی) از آن بنوشند از من نیستند و آنها که جز یک پیمانه با دست خود، بیشتر از آن نخورند، از من هستند» جز عده کمی، همگی از آن آب نوشیدند. سپس هنگامی که او و افرادی که به او ایمان آورده بودند (و از بوته آزمایش، سالم به‌در آمدند) از آن نهر گذشتند (از کمی نفرات خود ناراحت شدند و عده‌ای) گفتند: «امروز، ما توانایی مقابله با (جالوت) و سپاهیان او را نداریم.» اما آنها که می‌دانستند خدا را ملاقات خواهند کرد (و به روز رستاخیز ایمان داشتند) گفتند: «چه بسیار گروه‌های کوچکی که به فرمان خدا بر گروه‌های عظیمی پیروز شدند» و خداوند، با صابران و استقامت‌کنندگان است.»

سخن آخر

شما می‌توانید مطالب «همه چیز در مورد متن، ترجمه و خواص سوره نور» و «سوره یاسین؛ متن، فضائل، برکات و انواع ختم مجرب»را نیز از نظر بگذرانید.